रात

रात के घने सायेमें
खामोशियोंको झगडते देखा
सन्नाटोंको दहलिज़ छूते देखा

जब सन्नाटा खामोशियोंको को चीरता जाएगा
फ़िर सहेर की नयी गुंज उठेगी
जिसमें शायद दोनो उजाले में तब्दील हो जाऐंगे

फ़िर इक दिन जाएगा
और फ़िर से इक रात आएगी . . .

एक पुरातन माधवी . . .

एक पुरातन माधवी

महाभारताच्या उद्योगपर्वात ही माधवी भेटते. धर्मसत्तेच्या पाशात अडकून केवळ एक वस्तू म्हणून इथून तिथे फेकली गेलेली. विश्वामित्राला गुरुदक्षिणा द्यायची म्हणून गालव काय गुरुदक्षिणा हवी विचारतो, आणि संतप्त विश्वामित्र ८०० श्यामकर्ण श्वेत अश्व मागतो.  ते अश्व मागायला गालव ययातिकडे जातो पण ययातिकडे ८०० अश्व नसतात. पण याचकाला विन्मुख पाठवायचं नाही म्हणून तो स्वत:ची उपवर मुलगी, माधवी, गालवाला देतो आणि सांगतो, जो तुला ८०० श्यामकर्ण श्वेत अश्व देईल त्याला माझी कन्या अर्पण कर आणि तू गुरुऋणातून मुक्त हो.  मग गालव तिला घेऊन प्रत्येक राजाकडे अश्व मागायला जातो, परंतु एकत्र ८०० अश्व त्याला कुठेच मिळत नाहीत. मग प्रत्येकी २०० अश्वांच्या मोबदल्यात माधवी अनुक्रमे हर्यश्व, दिवोदास आणि उशीनर या राजांकडे एकेक वर्ष राहते आणि प्रत्येकापासून एकेक पुत्र प्रसवते. पुन्हा २०० अश्वांचा प्रश्न उरतोच, तेव्हा विश्वामित्र तिला वर्षभर स्वत:पाशी ठेवतात आणि त्यापासूनही ती एक पुत्र प्रसवते.


आता प्रश्न येतो तो हे नक्की काय होतं ? कारण जर हे स्त्रियांचं उदात्तीकरण (sublimation) आहे तर एक उपभोग्य वस्तू म्हणून तिचा झालेला वापर कसा नाकारता येईल?

त्या काळात स्त्रियांचं स्थान जनमानसांत नक्की काय होतं यावर ही कथा प्रकाश टाकते. आणि याहून संतापाची गोष्ट अशी की एवढ्यावरच तिचे दुर्दैव संपल नाही. तिची देवाणघेवाणही झाली. म्हणजे फक्त उपभोग (exploit) न घेता देवाणघेवाणही (exchange) झाली. त्या  प्रत्येकाकडून तिला एकेक पुत्रही झाला. पण या सगळ्यात आपल्या तथाकथित भारतीय संस्कृतीत असलेली योनिशुचितेची महत्ता (magnitude) कुठे गेली?

कोण उत्तर देईल या प्रश्नाचं ?



प्राक्तन पाटील

आमचे प्रिय(?) मोरे काका...

                                मोरे काका..                                                                                             व्यक्तिरेखा १
 

अरे परवा मोरे काका भेटले. इथेच राहतात. मी चाललो होतो गुपचुप तर धरलं मला. मोरे काका म्हणजे अट्टल पकावू माणूस ! मी लांबूनच पळणार होतो पण म्हातारयाची नजर वयाच्या मानाने भलतीच तीक्ष्ण.

मोरे काका - थांब थोडावेळ.
मी - नको काका, जरा घाईत आहे.
काका - बस रे निवांत, काय तो मोबाईल घेऊन कुठे जानार तुम्ही मंडळी ?

[मी बसलो. आणि मग कोसळायला लागल्या गप्पा. म्हणजे ते बोलत होते आणि मी ऐकत होतो.]

काका - तर सांगायची गोष्ट अशी की, आज आहे देव दिवाळी. तर मी त्या मोरेच्या पोराला म्हटलं की लाव जरा तोरण वगैरे. पण तो काय आता मोठा झाला, माझं कशाला ऐकेल ? संस्कृतिभंजक लेकाचे!
 
[मी - ( मनातल्या मनात ) प्रत्येक गोष्ट सांगायचीच असते का? आता हा दुसरा मोरे याचाच साडू. दोघांतून विस्तव जात नाही तर त्याचा पोरगा नाही ऐकत. आता ह्याला मी काय करु ? आणि इतक्या वर्षांत मी पण नाही लावला कधी कंदिल वा तोरण. मग काय मी संस्कृतिभंजक झालो ? मी बोलणार होतो. पण इथे म्हातारबुवा पेटलेले. ]

काका - अरे आमचा राजू आहे ना अमेरिकेत. दर महिन्यात सत्यनारायणाची पूजा घालतो. अगदी पितांबर अन् जानवं घालून हो.
मी - पण राजू दादाला येतात श्लोक?
काका - नाही रे. CD लावतो. पण सांगायची गोष्ट अशी की भाव तर मनात हवा ना? काय?
मी - अगदी अगदी. पण मी काय म्हणतो काका, राजू दादा इथे पण करायचा का हे सगळं ?
काका - अजिबात नाही. तो काय देवाच्या पाया पण पडत नव्हता.

[मी माझं पराकोटीचं कुत्सित हसू दाबलं आणि विचारता झालो.]

मी - मग अचानक तिकडे जाऊन पूजा वगैरे...?
काका - तिकडे खूप एकटं वाटत रे.

[ मी मनात - का नाही वाटणार एकटं? बायको फिरंगी, पोरं पण अर्ध फिरंगी, मायदेशाची नाळ आणि मूळं तोडलेली आता बांडगूळासारखं जगायचं म्हटल्यावर ही सगळी सोंग करावीच लागणार. ]

काका - चल PHOTO दाखवतो तुला त्यांचे.

[ हरि हरि! मग  गेलो त्यांच्या घरी.
मग हे दाखव ते दाखव. तरी माझं नशीब थोर म्हणून त्यांच्या फिरंगी सूनबाईचे साडीतले PHOTO सापडत नव्हते.. ]

काका - आगं, कोण ती राजूची बायको आर्याच (AARYA)  ना? सापडत नाहीये ती कुठे...
काकू - आहो, किती वेळा सांगू की आर्या नाही अरिया (ARIA) नाव आहे म्हणून.
काका - सापडले. हे बघ.

[ आणि नंतर जे दिसलं की ज्याचं नाव ते.  त्या ARIA बाईने TRANSPARENT साडी नेसायची म्हणून TWO PIECE BIKINI घालून लुंगी नेसावी तशी साडी गुंडाळून उरलेलं उरलेलं जेवढं काही होतं ते खांद्यावर टाकलं होतं. मी चकित, चाट आणि अजून काही असले 'च' ने आरंभ होणारे शब्द उरले असतील ते सगऴे एकत्रच झालो.
आवंढा गिळून आणि डोळ्यावर अनैच्छिक कातडं ओढून काकांना विचारलं - ]

मी - राजू दादाने नेसवली का साडी ?
काका - छे. त्याला कसली येतेय? तुझ्या काकूने STEP BY STEP PHOTO काढून पाठले होते.
मी - वा काकू वा ! हि नामी शक्कल लढवली.
काकू - मग काय? इतके वर्ष नांदले बाबा मी यांच्यासोबत. डोकं नसत चालवलं तर भागलं असतं का रे बाबा?

[ मी निरुत्तर. बर तिथेच संपलं. मी आपला चहाची वाट बघत होतो] 


काका - (दरवाजा उघडून) निघतोस म्हणतोस? जा बाबा. तुला पण असतीलच की तुझी कामं. येत रहा असा अधून मधून.विसरू नको रे बाबा. बरं नाव काय म्हणालास तुझं ?